رفق و مدارا،‌یا شدت و تندی؟

Posted on

رفق و مدارا،‌یا شدت و تندی؟

ممکن است در اینجا این سؤال مطرح شود که آیا استفاده از رفق و مدارا در تعاملات و روابط ا نسا نی، به ویژه در سازمان یک امر دایمی و همیشگی است یا با توجه به اقتضائات و شرایط مختلف، ممکن است حتی خلاف آن، یعنی رفتار تند و خشن ضرورت یابد؟

سیاست رفق و مدارا در صورتی مطلوب و منطقی و یک اصل کلی در تعاملات اجتماعی و روابط ا نسا نی خواهد بودکه مورد سوءاستفاده قرار نگیرد. امیرمؤمنان حضرت علی (ع)‌در یکی از سخنان نغز خویش این نکته را تبیین کرده و فرموده است:‌

إذا کانَ الرِّفْقُ خُرْقاً کانَ الْخُرْقُ رِفْقَاً” رُبَّما کانَ الدَّواءُ داءً وَ الدّاء دَواءً[1]،، در صورتی که رفق و مدارا، اسباب خرق و زحمت شود،‌ تندی و شدت عمل عین رفق و مداراست، چنانکه گاهی دارو موجب بیماری می شود و بیماری خود داروست.

2-4-9-3- الفت و محبت

امیرمؤمنان حضرت علی(ع) می فرماید:

قلوب الرجال وحشیه فمن تألفها اقبلت علیه[2]: دلهای مردمان سرکش است، پس آنکه به آنها الفت و محبت ورزد، به او روی می‌آورند.

پیامبر‌گرامی اسلام (ص) نیز که خود مظهر لطف و محبت به مردم بود، بر این نکته ی مهم و اساسی تأکید کرده و فرموده اند:

المرء مع من احب :دل و جان انسان با کسی است که او را دوست دارد.

یکی از نیازهای اساسی انسان که در اغلب مطالعات صاحب نظران و روان شناسان به چشم می خورد، نیاز انسان به محبت و توجه دیگران است. خداوند متعال انسان را فطرتاً به گونه ای آفریده است که دوست دارد دیگران به او توجه و محبت نمایند و دل و جان او در تسخیر محبت و لطف دیگران است، یعنی فطرت آدمی چنان است که اگر از کسی لطف و محبت و  احسان ببیند، به تسخیر او در می آید و تحت تأثیر او قرار می گیرد. به همین دلیل یکی از رموز موفقیت پیامبر‌گرامی اسلام (ص) در نفوذ بر دلهای مسلمانان و تسخیر قلوب آنها مسئله رحمت و محبت است.

  مدل­ها و نظریه­ های هوش هیجانی

2-4-9-4- دفع بدی با خوبی

یکی دیگر از مصادیق قدرت اخلاقی که نقش بسیار مهمی در تأثیر گذاری بر دیگران و نفوذ در آنان دارد، « دفع بدی با خوبی » است. با این قدرت اخلاقی مدیران سازمان‌ها می توانند در کاکنان و زیردستان خود نفوذ کنند و رفتار آنها را در جهت دستیابی به اهداف سازمانی هدایت نمایند.

خداوند متعال در مورد این اصل مهم و تأثیرات شگرف آن در تعاملات اجتماعی و روابط انسانی، خطاب به پیامبر‌گرامی اسلام (ص) می فرماید:

ولاتستوی الحسنه و لا السیئه ادفع بالتی هی احسن فاذا الذی بینک و بینه عدوه کأنه ولی حمیم[3]: نیکی با بدی یکسان نیست، بدی را با نیکی دفع کن، آنگاه خواهی دید همان کسی که میان تو و او دشمنی است، گویی دوستی گرم و صمیمی است.

اصولاً در مقابل رفتارهای بد و برخوردهای نا مناسب دیگران،‌ سه نوع واکنش می توان نشان داد:

اول، مقابه به مثل، یعنی در مقابل رفتار و برخورد نامناسب دیگران، برخورد نامناسب داشته باشیم.

دوم، عفو و گذشت، یعنی در مقابل رفتار بد آنان هیچ عکس العملی نشان ندهیم.

سوم، عکس العمل مثبت، یعنی در مقابل بدی‌های آنان از خود خوبی نشان دهیم و، به اصطلاح، بدی را با خوبی دفع کنیم.

این سؤال مطرح می شود که زمینه‌ها و بستر‌های مناسب برای به وجود آمدن این قدرت چیست و چه کسی می تواند دارای این قدرت باشد و خداوند متعال در آیه ی بعدی اعمال این قدرت را منوط به صبر و شکیبایی و ایمان قوی دانسته و فرموده است:

  علم دینی و ماهیت علم از دیدگاه روانشناختی

و مایلقیها الا الذین صبروا و ما یلقیها الا ذو حظ عظیم[4]،، جز کسانی که دارای صبر و استقامت اند، یه این مقام نمی‌رسند و جز کسانی که بهره‌ی عظیمی از ایمان و تقوا دارند به آن نایل نمی گردند.

2-4-9-5- سعه‌ی صدر

سعه‌ی صدر و داشتن ظرفیت گسترده ی فکری و روحی، یکی دیگر از مصادیق قدرت اخلاقی است که    می تواند در نفوذ و تأثیر گذاری مدیران بر کارکنان و زیردستان نقش به سزایی داشته باشد و باعث افزایش میزان اثر بخشی و موفقیت مدیران شود. سعه ی صدر علاوه بر اینکه یکی از منابع اصلی قدرت است و در میزان نفوذ مدیران تاثیر بسیاری دارد، می تواند زمینه و بستر مناسبی برای برخی دیگر از منابع قدرت مثل رفق و مدارا، الفت و محبت و دفع بدی با خوبی نیز باشد. بنابراین، سعه ی صدر به معنای داشتن ظرفیت کافی روحی و فکری در برخود با مسائل گوناگون است و هر اندازه فرد دارای وسعت نظر، گشادگی دل، ‌قدرت تحمل و حوصله ی بیشتری باشد، می توان گفت که از سعه ی صدر بیشتری نیز برخوردار است (شفیعی و همکاران، 1388).

مدیریت یکی از کارهای پیچیده و دشوار است  و همه ی کارها و وظایف مدیر حساس و مهم است، لیکن وظیفه ی رهبری از حساسیت و پیچیدگی بیشتری برخوردار است، چراکه مدیر برای انجام وظیفه ی رهبری با موجود پیچیده و حساسی به نام انسان، سروکار دارد و تعامل با انسان دشواری‌ها و مشکلات خاصی دارد، بنابر این کسی که می خواهد در نقش مدیر یک سازمان وظیفه‌ی مهم و حساس رهبری را انجام دهد باید توانایی و ظرفیت فکری و روحی، وسعت نظر، قدرت تحمل و حوصله‌ی بسیار زیادی داشته باشد. حضرت موسی (ع) وقتی که از جانب خداوند متعال مأمور شد تا به سوی فرعون برود و بنی اسرائیل را از دست او نجات دهد و خود رهبری و هدایت آنها را برعهده بگیرد و آنگاه که از جا نب خداوند متعا ل به او خطاب شد که:

  شخصیت از دیدگاه نظریه‌ روان‌پویشی کوتاه مدت

اذْهَبْ إِلَى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَى:[5] به سوی فرعون برو که او طغیان کرده است.

حضرت موسی سعه‌ی صدر را به عنوان اولین و مهمترین ابزار لازم برای انجام این مسئولیت سنگین و دشوار، از خداوند متعال درخواست کرد: قالَ رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی * و یَسِّرْ لِی أَمْرِی [6].

خداوند متعال نیز این موهبت بزرگ الهی را به اشرف مخلوقات و خاتم پیامبران عنایت کرد و خطاب به او فرمود:

أَلَمْ نَشْرَحْ لَکَ صَدْرَکَ * وَ وَضَعْنا عَنْکَ وِزْرَکَ2 * الَّذِی أَنقَضَ ظَهْرَکَ [7].

امیرمؤمنان حضرت علی (ع)‌در مورد وسعت نظر و سعه ی صدر آن حضرت می فرماید:

کان أوسع الناس صدرا[8]، او (رسول خدا) با سعه ی صدر ترین مردم بود.

سعه‌ی صدر و وسعت نظر، یکی از ویژگی‌های ضروری برای مدیران است، به ویژه اگر بخواهند وظیفه ی رهبری را انجام دهند، یعنی اگر مدیران بخواهند در کارکنان سازمان نفوذ کنند و بر عملکرد آنان تأثیر گذارند که درخصوص سازمانهای آموزشی چنین امری بسیار مشهود است.

امیر مؤمنان علی (ع) مهم ترین وسیله و ابزار لازم برای مدیریت را داشتن سعه ی صدر و سینه ای گشاده، می داند و می فرماید:

آلَهُ الرِّئاسَهِ سِعَهُ الصَّدرِ [9]،، ابزار ریاست، سعه ی صدر است.

[1]– نهج‌البلاغه نامه 31

[2]– حرعاملی، وسائل‌الشیعه، ج ۸، ص 510

[3]– فصلت، 34

[4]– فصلت، 35

[5]– طه، 24

[6]– طه، 24 و 26

[7]– انشراع، 1-3

[8]– القاضی، عیاض، الشفا بتعریف حقوق المصطفی، ج 1، ص 155

[9]– نهج‌البلاغه، حکمت 176