عوامل مؤثر بر خلاقیت و موانع آن

Posted on

عوامل مؤثر بر خلاقیت

خلاقیت رفتاری است که در طول زندگی توسعه و تکامل می‌یابد. به نظر محققین عوامل مختلف در دوره‌های گوناگون زندگی ممکن است منجر به تغییر و تحول در فعالیت‌های خلاق شود.

2-9-1- عوامل خانوادگی مؤثر بر خلاقیت

برخی از این عوامل خانوادگی از ترتیب تولد، حضور و عدم حضور والدین و شیوه‌های تربیتی، به عنوان عوامل مؤثر بر تغییر و تحول خلاقیت یاد می‌شود. در خانواده‌های افراد خلاق مادران بیشتر شاغل هستند، آنها  بیشتر خصوصیات مطلوب کودکان توجه دارند و از شیوه‌های تربیتی خودشان خشنود هستند (گنزلتس[1] و جکسون[2]، 1962؛ به نقل از بهروزی، 1375) خلاقیت بالقوه مستلزم این است که فرد در معرض تجارب متنوعی قرار گیرد که قیود تحمیلی را تضعیف می‌کنند.  همچنین دچار تجارب چالش انگیزی شود که به پایداری وی کمک کند.

2-9-2- عوامل اجتماعی مؤثر بر خلاقیت

زمینه اجتماعی که بر تحول و توسعه خلاقیت مؤثرند عبارتند از: محیط بین فردی، محیط مربوط به رشته علمی‌و محیط اجتماعی فرهنگی (سیمونتون، 2002).

  1. محیط بین فردی: محیط بین‌فردی شامل انتظارات دیگران از فرد است که می‌خواهند تا رفتار خلاق از خود بروز دهد. تحقیقات نشان داده اند که دادن پاداش به دانش‌آموزان رفتار خلاقه اش را افزایش می‌دهد (استرنبرگ، 1998).
  2. محیط مربوط به رشته علمی: خلاقیت در خلأ متحول نمی‌شود، بلکه رفتار خلاق در تعامل با افراد دیگر و همچنین یک رشته علمی، هنری و یا ادبی بروز می‌کند.
  3. محیط اجتماعی- فرهنگی: همان‌طوری که گفته شده محیط کاری و تعامل با همکاران در بروز خلاقیت مؤثر هستند. در سطحی بزرگتر عوامل اجتماعی –فرهنگی می‌توانند در تحول خلاقیت مؤثر باشند. از میان عوامل اجتماعی- فرهنگی که بر خلاقیت تأثیر تخریب کننده دارند، محیط نا امن و پرآشوب اجتماعی است. به این صورت که زندگی کردن در محیط‌های اجتماعی پرآشوب و وضعیت سیاسی متشنج همراه با کودتا با رشد خلاقیت سازگاری ندارد. از طرف دیگر، زندگی کردن در یک محیط تؤام با آرامش که گرو ه‌های مختلف که با مسالمت در کنار هم زندگی می‌کنند، می‌تواند منجر به شکوفایی خلاقیت در افراد آن اجتماع شود. همچنین جوامع و فرهنگ هایی که آغوش خود را برای پذیرش افکار جدید و متنوع باز می‌کنند و افراد اجازه دارند انتخاب‌های متنوعی داشته باشند، زمینه را برای بروز خلاقیت فراهم می‌کنند (سیمونتون، 2003).
  مراحل ناامیدی از دیدگاه روانشناختی

2-9-3- موانع خلاقیت

در یک طبقه‌بندی کلی می‌توان عوامل مؤثر بر عدم بروز خلاقیت را به دو دسته کلی فردی و محیطی و یا درونی و بیرونی تقسیم کرد.  منظور از عوامل درونی آن دسته عوامل و موانعی است که ناشی از ویژگی‌های فردی و شخصی است و عوامل و موانع بیرونی، مربوط به موقعیت‌هایی می‌باشد که فرد در ارتباط با دیگران است.

همچنین آمابیل (1988، به نقل از جعفریان، 1387) اظهار می‌دارد که موانع محیطی خلاقیت عبارتند از جو نامساعد، محدودیت ارزیابی و فشار، رقابت، منابع ناکافی و طرح تحقیق ضعیف، موانع فردی در فرآیند خلاقیت از نظر او عبارتند از عدم انگیزه، عدم مهارت یا عدم تجربه، عدم انعطاف، انگیزه بیرونی، عدم مهارت اجتماعی.

به علاوه سام خانیان (1381) موانع خلاقیت و نوآوری را در سه دسته به شرح زیر تقسیم نموده است:

  1. موانع فردی خلاقیت عبارتند از: عدم اعتماد به نفس، ترس از انتقاد وشکست، تمایل به همگونی، عدم تمرکز ذهنی، کم رویی، عدم توانایی در ابهام و تضاد، متعهد نبودن و انعطاف ناپذیری.
  2. موانع اجتماعی خلاقیت از قبیل عقاید و الگوهای تربیتی نادرست خانواده، شبکه ارتباطی نامناسب خانواده، فضای عاطفی ناسالم خانواده، تشویق به همرنگی و موضع گیری در برابر رفتار ابتکاری.
  3. موانع سازمانی خلاقیت که شامل عوامل مربوط به مدیریت، ساختار سازمانی، فرهنگ سازمانی می‌باشد.

[1].Getzels

[2].Jackson