مؤلفه­های هوش معنوی در دین اسلام

Posted on

– مؤلفه­های هوش معنوی در دین اسلام

در اسلام به طور ضمنی هوش معنوی مورد توجه فراوانی قرار گرفته است
برای مثال عوامل مؤثر بر هوش معنوی در متون اسلامی تقوا و پرهیزگاری به همراه تمرینات روزمره از قبیل تدبر در خلقت، تدبر در آفاق و انفس، روزه­داری، عبادات، خواندن قرآن و تدبر صادقانه در آیات قلمداد شده است (سهرابی، 1387)
قرآن به افراد باهوش معنوی بالا، صفت اولوالاباب می­دهد، که منظور افرادی هستند که به جوهره حقیقت پی برده­اند و از پرده­های اوهام عبور کرده­اند
به طور کلی، اصولی که در دین مبنایی مطرح شده است، مانند دستیابی به وحدت در ورای کثرت ظاهری، یافتن پاسخ در مورد مبدأ هستی و تشخیص الگوهای معنوی و تنظیم رفتار بر مبنای آنها، محورهای اصلی هوش معنوی هستند
ما می­توانیم با رشد هوش معنوی، انسان­های دینداری پرورش دهیم
هوش معنوی به افراد، دلسوزی، مهربانی، یکپارچگی در تفاوت­ها و اتکا به معناداری را می­آموزد (غباری بناب و  همکاران، 1386)

عسگری­وزیری و زارعی­متین (1390) در پژهش خود برخی ازمولفه­های هوش معنوی، که در ضمن مطالعات اولیه در منابع دینی شناسایی شده بیان نموده­اند که عبارتند از:

1- مشاهده وحدت در ورای کثرت ظاهری؛2- تشخیص و دریافت پیام­های معنوی از پدیده­ها و اتفاقات؛3- سؤال و دریافت جواب معنوی درباره منشأ و مبدأ هستی(مبدأ و معاد)؛4- تشخیص قوام هستی و روابط بین فردی بر فضیلت عدالت انسانی؛5- تشخیص فضیلت عفو و گذشت در روابط بین فردی؛6- تشخیص الگوهای معنوی و تنظیم رفتار بر مبنای الگوی معنوی؛7- تشخیص کرامت و ارزش فردی و حفظ و رشد و شکوفایی این کرامت؛8- تشخیص فرایند رشد معنوی و تنظیم عوامل درونی و بیرونی در جهت رشد بهینه این فرایند معنوی؛9- تشخیص معنای زندگی، مرگ وحوادث مربوط به حیات، مرگ و برزخ، بهشت و دوزخ روانی؛10-درک حضور خداوندی در زندگی معمولی؛11-درک زیبایی­های هنری و طبیعی و ایجاد حس قدردانی و تشکر؛12-داشتن ذوق عشق و عرفان که در آن عشق به وصال منشأ دانش است، نه استدلال و قیاس؛13- داشتن هوش شاعرانه که معنای نهفته در یک قطعۀ شعری را بفهمد
14-هوش معنوی موجب فهم آیات و درک عمیق­تر کلام انبیا می­شود
15-هوش معنوی به فهم داستان های متون مقدس و استنباط معنای نمادین این داستان­ها کمک فراوان می­کند
16-هوش معنوی که در قرآن درباره اولوالالباب گفته شده است، موجب می شود افراد به  جوهره حقیقت پی­ببرند واز پرده­های اوهام عبور کنند
17- انقیاد در برابر خداوند متعال؛18- دارا بودن فضیلت­های اخلاقی و ارزش­های معنوی؛19-مهرورزی نسبت به مردم؛20-اخلاص؛21- شرح صدر؛22- علم گرایی و روحیۀ دانش افزایی؛23- عقل محوری؛24-توکّل و تفویض؛25- مجاهدت و مقاومت؛26-مسئولیت پذیری؛27- وظیفه گرایی؛28-داشتن رابطۀ معرفتی  معنوی با انسان کامل معصوم و توسل به او
29-یاد خدا در همۀ حال؛30-کار برای خدا و توحید اندیشی و توحید روشی؛31- مردم باوری و مردم دوستی؛32- توسعۀ رفتار شهروند سازمانی منطبق بر ارزش­های اخلاقی دین مبین اسلام

  پیامدهای  اقتصادی، فنی و اجتماعی مدیریت دانش در آموزش عالی

 

2-3-3-8- راه کارهای رشد و تقویت هوش معنوی از منظرآموزه­های دین اسلام

برای رشد و تقویت معنویت، دست کم دو عامل اساسی وجود دارد:

عنصر اول از قبیل شناخت و معرفت است، اما علت تامه نیست
عنصر دوم وجود زمینۀ روحی و روانی پذیرش حقیقت است؛ یعنی دلمان بخواهد که حقیقت را بپذیریم و، به لوازم آن ملتزم شویم
بنابراین، «شناخت» و «عمل» به باورهای دینی دو عنصر اساسی تقویت ایمان و معنویات است (مصباح، 1380)

برای کسب معرفت، نخست باید ادلّۀ قوی برای اثبات آن داشته باشیم و شبهاتی را که درباره آن مطرح شده است، رفع کنیم تا جلوی وسوسۀ شیطان گرفته شود
دوم باید سعی کنیم چیزهایی را که دانستیم، در ذهنمان زنده نگهداریم و همیشه به آنها توجه داشته باشیم
این توجه مکرّر وقتی به صورت ملکه درآید، کمک می­کند که آن معرفت همیشه درذهن انسان زنده باشد و خدا را در هیچ حالی فراموش نکنیم «الَّذینَ یذْکُرُونَ اللَّه قیاماً و قُعوداً و علی جنُوبِهِم
» (آل­عمران: 191)

اما عنصر دوم، یعنی میل دل به پذیرش معرفت به دست آمده، آن است که انسان سعی کند به لوازم ایمان و معنویت خویش ملتزم شود

به طور خلاصه، برای رشد و تقویت معنویت راه کارهای زیر پیشنهاد می­شود (مطهری، 1376):

1- تفکر درباره آیات و نشانه­های خداوند در گستره هستی: توجه به این نشانه­ها یاد خدا را در دل­ها زنده می­کند و لطف و رحمت او را به ما یادآور می­شود و در نهایت، بر دوستی و محبت ما به خدا می­افزاید

2- توجه دائم به خداوند و ذکر و یاد او: حضور خداوند در خاطر ما، در همه لحظات زندگی، ارتباط ما را با او افزایش می­دهد و به تدریج، به پیوندی استوار می­انجامد
یکی از حکمت­های نمازهای پنج گانه، زنده نگهداشتن یاد خدا در طول شبانه روز، در دل مؤمن است
«یا أَیها الَّذینَ آمنُوا اذْکُرُوا اللَّه ذکْراً کَثیراً» (احزاب:41)؛ ای کسانی که ایمان آورده­اید، خدا را بسیار یاد کنید

  تعاریف و مفاهیم ویژگی­های شخصیتی و نظریه­ ها و رویکردهای شخصیتی

انجام برخی کارها مانند قرائت قرآن، دعا و زیارت، مطالعۀ سیره ائمه اطهار، همنشینی با نیکان و صالحان، ما را به یاد خدا می­اندازد
برخی کارها نیز مانع توجه به خداوند می­شود؛ باید این موانع را کنار زد تا غفلت بر دل حاکم نشود
قرآن کریم می­فرماید: « یاد خدا دل­های مؤمنان را می­لرزاند و هنگامی که آیات الهی را گوش دهند، بر ایمانشان افزوده می­شود
» (انفال:2)

3- توجه به نعمت ها و الطاف خدا نسبت به انسان: اگر به زندگی خود توجه کنیم، خود را غرق در نعمت­های الهی خواهیم یافت
فلسفۀ آفرینش نعمت­ها این است که انسان بر خوان نعمت حق نشسته تا با یادآوری لطف او، یاد خدا را در دل زنده نگه دارد و قلب خود را به او نزدیک­تر کند

4- انجام نیکی­ها و دوری از بدی­ها: کار نیک دل را نورانی می­کند و به عکس، گناه صفحۀ دل را تیره می­سازد
باید بکوشیم با عمل به نیکی­ها، دل خود را نورانی­تر کنیم و با دوری از گناهان، رشتۀ محبت خود را با خدا استوار سازیم

5- تفکر درباره هدف خلقت: با مرور باورهای شخصی درباره امور معنوی، مذهبی و وجودی، به دغدغۀ غایی انسان توجه کنیم

6-جست وجوی معانی بنیادی موقعیت­ها و پرسیدن سؤالات چرایی و جست وجوی ارتباط بین رویدادها، هوش معنوی را تقویت می­کند

علاوه بر اینها، تمرین تشخیص و گوش دادن به پیام­های هدایت شهودی یا ندای درونی، و افزایش خودآگاهی و عبرت گرفتن از اشتباهات و صداقت با خود نیز برای پرورش هوش معنوی مفید است(واثق،1390)